İstanbul’un Tarihi Kiliseleri Hakkında
Ezber Bozan 6 Şaşırtıcı Gerçek

İstanbul'daki Bizans mirası denildiğinde Aya İrini, muadillerinden keskin bir farkla ayrılır: Şehrin fethinden sonra camiye dönüştürülmeyen tek büyük Bizans kilisesidir. 4. yüzyıla uzanan kökeniyle Bizans’ın ilk kilisesi kabul edilen yapı, bugünkü formuna 532 yılındaki yangın sonrası İmparator Justinianus’un 548’deki dokunuşuyla kavuşmuştur.

Kültür tarihçisi perspektifiyle bakıldığında, yapının camiye çevrilmemesi bir ihmal değil, konumunun getirdiği bir sonuçtur. Topkapı Sarayı’nın avlusu içerisinde (Sur-ı Sultani) kalması, onu cemaatten izole etmiş; bu durum Osmanlı döneminde yapının "silahhane" (Yeniçerilerin silah deposu) ve sonrasında ülkenin ilk askeri müzesi olarak kullanılmasına yol açmıştır. Yapının en "ezber bozan" detayı ise apsisteki altın yaldızlı mozaik üzerinde yükselen büyük haç figürüdür. Bir Osmanlı padişahının saray bahçesinde, ikonoklastik dönemden kalma bu sembolün asırlarca korunmuş olması, İstanbul’un kültürel sentezinin en çarpıcı örneklerinden biridir.

Haliç’in kıyısında yükselen Sveti Stefan Bulgar Kilisesi, 19. yüzyılın teknolojik özgüveninin bir anıtıdır. "Demir Kilise" olarak anılan bu yapı, dünyadaki nadir prefabrik demir kiliselerden biridir. Mimar Hovsep Aznavour tarafından tasarlanan yapı, aslında kronik bir korkuya; İstanbul’un ahşap binalarını yok eden yangınlara karşı bir meydan okumadır.

Yapının 500 ton ağırlığındaki demir aksamı ve süslemeleri oluşturan 4 milyon gümüş renkli levha (perçin ve dekoratif elemanlar) Viyana’da dökülmüş, Tuna Nehri ve Karadeniz üzerinden gemilerle taşınmıştır. Tarih kitaplarında "inciden bir taç" olarak betimlenen yapının en sarsıcı gerçeği ise lojistik dehasıdır: Viyana’da üretilen bu devasa yapbozun Haliç kıyısındaki montajı sadece bir ay sürmüştür. 1898’de açılan bu yapı, dönemin sanayi devrimi imkânlarının dini mimariyle kurduğu sıra dışı bir ittifaktır.

Beyoğlu’nun simgesi Aya Triada (Kutsal Üçleme), sadece bir ibadethane değil, Osmanlı’nın modernleşme sancılarının ve hukuki değişimlerinin bir simgesidir. 1880 yılında ibadete açılan bu yapı, Tanzimat sonrası azınlık ibadethanelerine getirilen "kubbe yasağının" kalkmasıyla inşa edilen ilk büyük kubbeli kilisedir.

İnşasına Potessaro tarafından başlanan, Vassilaki İoannidis tarafından devam ettirilen ve bazı kaynaklara göre Patroklos Kampanaki tarafından tamamlanan yapı; Neogotik, Neoklasik ve Bizans üsluplarının eklektik bir sentezidir. Bir kültür tarihçisi için Aya Triada’nın önemi, bu devasa kubbenin Taksim siluetinde görünür olmasıyla kurumsal kimliğini ilan etmesidir. Şehrin en büyük Rum Ortodoks kilisesi olan bu yapı, mimari ihtişamı kadar, huzurlu iç bahçesiyle kentsel kaosa karşı bir sükûnet kalesi oluşturur.

Galata’nın labirentvari sokaklarında gizlenen St. Pierre ve St. Paul Kilisesi, bir direnç ve adaptasyon öyküsüdür. Dominiken rahiplerinin daha önceki yapılarının yangınlarla kül olması üzerine, 1843 yılında Ayasofya’yı da restore eden ünlü İsviçreli mimar Gaspare Fossati ile anlaşmaları, yapının kaderini değiştirmiştir.

Ceneviz surlarının hemen yanına inşa edilen kilise, dönemin yasaları gereği ön cephesini sokağa dönememiştir. Bu "içine kapalı" mimari, dışarıdan bakıldığında yapının bir hazine gibi saklanmasına neden olmuştur. Fossati, 35 metre uzunluğundaki bu Neoklasik yapının içinde gökyüzü mavisi bir gömlek kullanarak, Galata’nın taş ağırlıklı dokusuna ruhanî bir hafiflik katmıştır. İçerideki meşhur "Bakire Hodegetria" ikonu ise, bu yapıyı İtalyan ve Maltalı cemaat için olduğu kadar, sanat tarihçileri için de bir çekim merkezi kılar.

İstiklal Caddesi’nin en ikonik yapısı olan St. Antuan, 13. yüzyıla kadar uzanan bir Fransisken geleneğinin 20. yüzyıldaki izdüşümüdür. Mevcut yapı, eski kilisenin 1906’da tramvay hattı inşaatı nedeniyle yıkılması sonrası Mimar Mongeri tarafından tasarlanmış ve 1912’de tamamlanmıştır.

Bu yapıyı "ezber bozan" kılan sadece İstanbul’un en büyük Katolik cemaatine sahip olması değildir; aynı zamanda taşıdığı diplomatik ağırlıktır. 1967 yılında Papa VI. Paul, Türkiye topraklarındaki ilk papalık ayinini bu çatı altında yöneterek, Hristiyan dünyası ile bu topraklar arasındaki köprüyü tescillemiştir. Ahşap geçmişinden beton ve tuğla sağlamlığına geçen yapı, hem dini bir merkez hem de bir mimari diyalog noktasıdır.

Haliç’in sırtlarında, adını Bizans Prensesi Maria Despina’nın Moğol İlhanlı sarayına uzanan hüzünlü hikayesinden alan Moğolların Meryem'i Kilisesi (Panagia Mouchliotissa), İstanbul’un dini tarihinde istisnai bir yere sahiptir. Bu yapı, 1453’ten sonra camiye dönüştürülmeyerek Bizans döneminden bugüne kesintisiz olarak kilise işlevini sürdüren yegâne mabet olma özelliğini taşır. Prenses Maria’nın vatanına dönüp kendini adadığı bu kilise, Bizans’ın son dönemindeki diplomatik evliliklerin ve sadakatin taşlaşmış bir simgesidir.

Mimarisi "tetrakonkhos" (dört yapraklı yonca) planıyla Bizans estetiğinin özgün bir örneğini sunan yapıyı asıl benzersiz kılan, içinde barındırdığı tarihi belgedir. Fatih Sultan Mehmet, kilisenin mimarı Atik Sinan’a (Hristodulos) bir şükran nişanesi olarak burayı fetihten muaf tutan fermanı bizzat vermiştir. Duvarları süsleyen o meşhur ferman, Osmanlı’nın fetih sonrası uyguladığı dini müsamahanın ve çok sesli İstanbul vizyonunun en somut kanıtıdır. Kırmızı tuğlalarıyla bölgenin silüetinde parlayan bu yapı, hem bir Bizans yadigârı hem de Osmanlı himayesinin yaşayan bir anıtıdır.

Karaköy’ün modern silüeti arasında yükselen Surp Krikor Lusavoriç, İstanbul’un kayıtlara geçmiş en eski Ermeni kilisesi olma unvanını taşır. İlk yapımı 1391 yılına kadar uzanan bu mabet, Galata’nın Cenevizlilerden Osmanlı’ya uzanan kozmopolit tarihinde Ermeni toplumunun dini ve sosyal merkezi olmuştur. 1960’larda yol yapım çalışmaları nedeniyle yıkılıp aslına uygun şekilde yeniden inşa edilen yapı, kentin modernleşme sürecine direnerek ayakta kalmayı başarmış, kökleri yüzyıllar öncesine dayanan bir inanç kalesidir.

Kilisenin mimarisi, Ermeni geleneksel sanatının klasik izlerini taşıyan konik kubbesi ve ince işçilikli çan kulesiyle İstanbul’un silüetinde hemen fark edilir. Dış cephesindeki taş işçiliği ve yükselen geometrik formları, yapıyı çevreleyen modern binalar arasında adeta zamansız bir estetik sergiler. İç mekandaki huzurlu atmosfer, Karaköy’ün bitmek bilmeyen keşmekeşiyle tezat oluşturarak ziyaretçilerini yüzyıllar öncesinin ruhanî sessizliğine davet eden, kentin gürültüsü içinde saklı kalmış tarihi bir sığınaktır.

Zeytinburnu surlarının hemen dışında, tarihin ve inancın iç içe geçtiği Balıklı Meryem Ana Rum Ortodoks Manastırı, İstanbul’un en gizemli ruhanî merkezlerinden biridir. Bizans İmparatoru I. Leon tarafından 5. yüzyılda temelleri atılan bu mabet, adını "Zoodochos Pege" yani "Hayat Veren Kaynak" ayazmasından alır. Manastır, İstanbul’un fethi sırasında tavada kızaran balıkların canlanarak suya atladığına dair o meşhur efsanenin doğduğu yer olarak bilinir. Yüzyıllar boyunca defalarca yıkılıp yeniden inşa edilen bu kutsal alan, sadece bir ibadethane değil, aynı zamanda Ortodoks dünyasının en önemli dini figürlerinin ebedi istirahatgâhıdır.

Manastırın mimari yapısı, geniş bir avlu etrafına dizilmiş mezarlar, ruhanî liderlerin kabirleri ve asıl cazibe merkezi olan yeraltı ayazmasıyla dikkat çeker. Avluda yer alan mermer zeminler ve üzerindeki Karamanlıca (Türkçe ama Grek alfabesiyle yazılmış) kitabeler, kentin çok katmanlı kültürel mirasının sessiz tanıklarıdır. Şifalı olduğuna inanılan suyun bulunduğu alt bölüme inildiğinde, serin ve loş atmosfer ziyaretçiyi mistik bir huzurla sarmalar. Suyun içinde süzülen efsanevi kırmızı balıklar, kentin gürültüsünden uzaklaşmak ve yüzyılların mucizesine tanıklık etmek isteyenler için Balıklı Manastırı’nı zamansız bir durak haline getirir.